Αρχική › Οι τεχνικές που έμαθα › Εξώφυλλο › Το πλάτισμα της ράχης
Το πλάτισμα της ράχης
Το πλάτισμα της ράχης είναι η δουλειά που κάνω αμέσως μετά το ράψιμο και πριν κολλήσω το κεφαλάρι. Στο μικρό δωμάτιο των Χανίων, με τον βορινό τοίχο πίσω μου, παίρνω το σφυρί και χτυπάω τη ράχη μέχρι να γίνει στρογγυλή, ύστερα την πλατίζω στους ώμους ώστε το εξώφυλλο να κάθεται ίσια. Δεν είναι δύσκολο, αλλά θέλει υπομονή και ένα χέρι που δεν βιάζεται.
Με λίγα λόγια
- Χτυπάω τη ράχη με το σφυρί μέχρι να πάρει αμβλεία καμπύλη, περίπου δυο χιλιοστά βάθος.
- Το πλάτισμα γίνεται αφού στρογγυλέψω, ποτέ πριν, αλλιώς η ράχη σκίζεται στο κέντρο.
- Οι ώμοι πρέπει να φαρδύνουν τόσο ώστε το εξώφυλλο να ακουμπάει χωρίς κενό.
- Αφήνω τον κορμό κάτω από τις σανίδες με τα τούβλα μια ολόκληρη νύχτα.
- Τον Αύγουστο το στέγνωμα παίρνει δυο μέρες, τον Φεβρουάριο μόλις τρεις ώρες.
Γιατί πλατίζω καθόλου τη ράχη
Όταν ξεκίνησα το 2013, νόμιζα πως αρκεί να ράψω τα τετράδια και να τα κολλήσω στο εξώφυλλο. Τα πρώτα μου βιβλία όμως δεν κάθονταν ίσια στο ράφι: η ράχη τους ήταν επίπεδη και σκληρή, και το κάλυμμα φούσκωσε στα άκρα. Ένα βράδυ στο δωμάτιο των έξι τετραγωνικών, κοιτάζοντας ένα παλιό βιβλίο από το παζάρι της Κυριακής, κατάλαβα ότι η ράχη του ήταν στρογγυλεμένη και οι ώμοι της πλατισμένοι. Εκείνο το βιβλίο άνοιγε απαλά και το εξώφυλλο ακουμπούσε παντού. Από τότε θεώρησα το πλάτισμα απαραίτητο, όχι πολυτέλεια.
Το πλάτισμα εξυπηρετεί δυο πράγματα που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Πρώτον, η στρογγυλεμένη ράχη κρατάει τα τετράδια να μη γλιστρούν προς τα μπρος όταν το βιβλίο ανοίγει συχνά. Δεύτερον, οι πλατισμένοι ώμοι δίνουν χώρο στο κάλυμμα να διπλώνει χωρίς να τραβάει τη ράχη. Χωρίς αυτό, το ύφασμα του εξωφύλλου τεντώνεται και μετά από λίγους μήνες ξεκολλάει στις γωνίες. Δεν είμαι επαγγελματίας βιβλιοδέτης, οπότε δεν το εξηγώ με όρους συντήρησης· το εξηγώ με ό,τι είδα να γίνεται στο δικό μου τραπέζι, και εκεί το αποτέλεσμα ήταν ξεκάθαρο.
Το στρογγύλεμα με το σφυρί
Για το στρογγύλεμα χρησιμοποιώ ένα μικρό σφυρί με ξύλινη λαβή που το βρήκα στο παζάρι της Κυριακής, και μια σκληρή επιφάνεια από χαρτόνι για να μην τραυματίσω το τραπέζι της γιαγιάς μου. Βάζω τον κορμό όρθιο, με τη ράχη προς τα πάνω, και χτυπάω με μέτριο χτύπο από το κέντρο προς τις άκρες, εναλλάσσοντας τις δυο μεριές. Το βάθος που θέλω είναι γύρω στα δυο χιλιοστά· αν πας παραπέρα, η ράχη γυρίζει προς τα μέσα και το βιβλίο δεν ανοίγει πια σωστά. Το χέρι πρέπει να είναι σταθερό αλλά όχι βίαιο, και ο ρυθμός να μένει ίδιος σε κάθε πέρασμα.
Στο δωμάτιο με τον βορινό τοίχο προσέχω το φως: το απόγευμα πέφτει λοξό και βλέπω την καμπύλη καθαρά, ενώ το βράδυ με την λάμπα δυσκολεύομαι. Τον Αύγουστο, που η υγρασία κρατάει το χαρτί μαλακό, το στρογγύλεμα βγαίνει πιο εύκολα αλλά πρέπει να το αφήσω να στεγνώσει καλά πριν το πλατίσω. Τον Φεβρουάριο, με το καλοριφέρ αναμμένο, το χαρτί είναι τσίτωμα και ένας απότομος χτύπος το σκίζει. Γι' αυτό τον χειμώνα χτυπάω πιο απαλά και κάνω περισσότερες επαναλήψεις, παρά έναν δυνατό χτύπο που αφήνει σημάδι.
Το πλάτισμα των ώμων
Αφού στρογγυλέψω, γυρίζω τον κορμό ανάποδα και πλατίζω τους ώμους, δηλαδή τις δυο άκρες της ράχης που εφάπτονται με τα εξώφυλλα. Παίρνω ένα κομμάτι σκληρό χαρτόνι ή μια μεταλλική γωνία και πιέζω τη ράχη προς τα έξω, λίγο κάθε φορά, και από τις δυο μεριές εξίσου. Ο σκοπός είναι η ράχη να φαρδύνει κατά ένα χιλιοστό περίπου σε κάθε ώμο, τόσο ώστε το κάλυμμα να βρίσκει στήριγμα χωρίς να μαζεύεται. Αν ο ένας ώμος βγει πιο πλατύς από τον άλλον, το βιβλίο γέρνει στο ράφι και δεν ακουμπάει ομοιόμορφα στη βάση του.
Το λάθος που έκανα τα πρώτα χρόνια ήταν να πλατίζω πριν στρογγυλέσω. Το αποτέλεσμα ήταν η ράχη να σκίζεται στο κέντρο, γιατί το χαρτί δεν είχε πού να υποχωρήσει. Τώρα ακολουθώ αυστηρά τη σειρά: πρώτα η καμπύλη, μετά το πλάτισμα. Μετά το πλάτισμα αφήνω τον κορμό στην πρέσα, τις δυο σανίδες με τα οκτώ τούβλα, για μια ολόκληρη νύχτα, ώστε το σχήμα να κρατηθεί. Χωρίς την πίεση, το χαρτί γυρίζει πίσω μέσα σε λίγες ώρες και η δουλειά χάνεται, όσο κι αν την έκανα προσεκτικά την ώρα του χτυπήματος.
Πότε το κάνω μέσα στη σειρά
Η σειρά έχει σημασία και την έμαθα με τα λάθη μου. Πλατίζω τη ράχη αμέσως μετά το ράψιμο και πριν κολλήσω το κεφαλάρι, γιατί το κεφαλάρι πρέπει να καθίσει πάνω στην έτοιμη καμπύλη. Αν το βάλω πριν το στρογγύλεμα, το τραβάω και βγαίνει στραβό. Επίσης το πλάτισμα γίνεται πριν το κόψιμο των άκρων, γιατί το χτύπημα μετακινεί ελαφρά τα φύλλα και πρέπει να τα ισιώσω μετά το κόψιμο, όχι πριν. Άλλαξα τη σειρά μόνο μια φορά, βιασμένη, και το μετάνιωσα, γιατί το κόψιμο έπιασε φύλλα που δεν είχαν καθίσει ακόμα στη θέση τους.
Μετά το πλάτισμα και την πίεση, η ράχη είναι έτοιμη να δεχτεί το λεπτό στρώμα κόλλας και το κεφαλάρι. Εκείνη είναι η στιγμή που το βιβλίο παίρνει το σχήμα του· ό,τι γίνει στραβά εδώ, φαίνεται μετά στο ράφι, όσο κι αν προσέξω το εξώφυλλο. Γι' αυτό δεν βιάζομαι σε αυτό το στάδιο, όσο κι αν η ώρα έχει περάσει τα μεσάνυχτα. Το δωμάτιο είναι δικό μου και κανείς δεν περιμένει το βιβλίο το πρωί, εκτός από μένα, οπότε το αφήνω να γίνει σωστά και όχι γρήγορα.
Τι προσέχω με τον καιρό
Στα Χανιά ο καιρός καθορίζει πότε πλατίζω. Τον Αύγουστο η υγρασία κρατάει το χαρτί μαλακό μέχρι το πρωί, οπότε αν χτυπήσω αργά, η καμπύλη δεν κρατιέται και πρέπει να ξαναπιέσω μια δεύτερη νύχτα. Τον Φεβρουάριο το αντίθετο: με το καλοριφέρ αναμμένο το χαρτί στεγνώνει σε τρεις ώρες και γίνεται τσίτωμα, οπότε ο κάθε χτύπος αφήνει σημάδι. Τότε προτιμώ να πλατίζω νωρίς το βράδυ, πριν ζεσταθεί το δωμάτιο, και να αφήσω την πρέσα να δουλέψει ήσυχα μέχρι να ξημερώσει και να πέσει η υγρασία λιγάκι.
Το τραπέζι της γιαγιάς μου είναι κοντά στον βορινό τοίχο, που τον χειμώνα βγάζει υγρασία. Όταν ακουμπάω τον κορμό εκεί για ώρες, προσέχω να μην τον αφήσω απευθείας στον τοίχο αλλά πάνω σε μια σανίδα, γιατί αλλιώς το κάτω μέρος τραβάει υγρασία άνισα. Από το 2019, που πάθαμε το κακό με το χαρτόνι στη νάιλον σακούλα, όλα τα υλικά μένουν σε χάρτινες θήκες στο ψηλό ράφι. Το πλάτισμα είναι δουλειά χεριού, αλλά το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τον τοίχο και τον αέρα όσο και από μένα, κι αυτό το έμαθα μόνο μελετώντας το ημερολόγιό μου.